Gatunki

Nietoperze regionu gdańskiego:

Na Pomorzu Gdańskim stwierdzono dotąd występowanie 17 gatunków nietoperzy, choć nie wszystkie obserwacje są dziełem naszej organizacji. Pierwsze badania na tym terenie prowadził w okresie międzywojennym niemiecki zoolog Hans von Lüttschwager. Po wojnie, nieco danych z naszego regionu zgromadził też Andrzej Lech Ruprecht, najpierw samodzielnie, a następnie w ramach gromadzenia materiałów do "Atlasu rozmieszczenia ssaków w Polsce". Większość stwierdzeń z tego okresu pochodziła z analizy wypluwek sów oraz kontroli budynków. Pierwsze badania ilościowe obejmujące zgrupowania nietoperzy zasiedlające gdańskie fortyfikacje i skrzynki lęgowe dla ptaków prowadził w naszym regionie Alek Rachwald, obecnie doktor nauk leśnych w Instytucie Badawczym Leśnictwa w Warszawie. Nasze koło zainicjowało (i kontynuuje) systematyczne badania chiropterofauny naszego regionu z wykorzystaniem najnowszych technik tj. odłowów w sieci i detektorów ultradźwięków. Oprócz tego prowadzimy tradycyjne kontrole schronień zimowych (w ramach Dekady Spisu Nietoperzy) i letnich. Zbieramy także chore, ranne lub osłabione nietoperze na terenach miejskich; po udanej rehabilitacji są one wypuszczane na wolność. Tworzymy również nowe schronienia przez rozwieszanie w lasach i parkach skrzynek dla nietoperzy. Obszar naszych badań rozszerzyliśmy na sąsiednie Pojezierze Iławskie i Pomorze Środkowe (Park Krajobrazowy "Dolina Słupi"). Poniżej przedstawiono przegląd gatunków nietoperzy występujących na omawianym obszarze.

Akademickie Kolo Chiropterologiczne prosi o wszelkie dane o występowaniu nietoperzy w budynkach, piwnicach i tym podobnych kryjówkach. Najlepiej informacje takie przekazywać bezpośrednio po znalezieniu nietoperza, co pozwoli na szybką wizytę specjalisty. I ty możesz się przyczynić do poszerzenia wiedzy o nietoperzach naszego regionu.

Nietoperzowy nawigator

Ułatwia odnalezienie w naszym serwisie opisu gatunku nietoperza (przenosi w obrębie tej strony)

nocek duży - Myotis myotis
nocek Natterera - Myotis nattereri
nocek rudy - Myotis daubentonii
nocek łydkowłosy - Myotis dasycneme
nocek wąsatek - Myotis mystacinus
nocek Brandta - Myotis brandtii
mroczek pozłocisty - Eptesicus nilssonii
mroczek późny - Eptesicus serotinus
mroczek posrebrzany - Vespertilio murinus
borowiec wielki - Nyctalus noctula
borowiaczek - Nyctalus leisleri
karlik większy - Pipistrellus nathusii
karlik malutki - Pipistrellus pipistrellus
mopek - Barbastella barbastellus
gacek brunatny - Plecotus auritus
gacek szary - Plecotus austriacus

Myotis myotis - nocek duży

Ten okazały nietoperz wykazuje wyspowe występowanie wokół Trójmiasta, około 200 km na północ od granicy swego zwartego zasięgu. Jest corocznym gościem naszych największych zimowisk - podziemi Reduty Napoleońskiej i schronu OPL w Gdańsku Oliwie, pojedyncze okazy stwierdzano też w bunkrach pasa przymorskiego, np. w rezerwacie "Kępa Redłowska". W latach 2002-2003 odkryliśmy stosunkowo duże (jak na pomorskie warunki) zimowiska nocka dużego w Gniewie i Gdyni Babim Dole (po 11-12 osobników). Jest to gatunek ciepłolubny i raczej południowy. Na terenie naszego województwa znaleziono dwie kolonie rozrodcze nocka dużego (składające się z samic i młodych): na strychu kościoła farnego (p.w. Trójcy Przenajświętszej) w Wejherowie (135 osobników w 1999 roku) i na strychu Katedry Oliwskiej. Ta ostatnia kolonia już nie istnieje, aczkolwiek na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego złowiono karmiące samice.

Do nietoperzowego nawigatora

Myotis nattereri - nocek Natterera

Dość pospolity na całym obszarze naszej działalności. Jest liczny prawie we wszystkich zimowiskach na terenie Gdańska (w tym w Reducie Napoleońskiej, gdzie jest najliczniejszym gatunkiem nietoperza), a także w Gdyni, Fromborku oraz dziesiątkach mniejszych obiektów rozsianych po Kaszubach, Pojezierzu Iławskim i Pomorzu Środkowym. Na schronienia zimowe wybiera zwykle duże piwnice i schrony o stabilnym mikroklimacie, choć regularnie notuje się go też w małych piwnicach domowych. Latem często znajdowany w skrzynkach dla ptaków i nietoperzy na Mierzei Wiślanej, gdzie tworzy kolonie rozrodcze. Bardzo rzadko bywa chwytany w sieci - dopiero w 1998 udało mi się złowić jeden okaz na terenie Puszczy Darżlubskiej (na północ od Wejherowa), nieco częściej łowiono go nad rzekami Doliny Słupi, ostatnio również na leśnych drogach kaszubskich rezerwatów "Staniszewskie Błoto" i "Kurze Grzędy".

Do nietoperzowego nawigatora

Myotis daubentonii - nocek rudy

Jeszcze pospolitszy od poprzedniego i częściej spotykany, choć na zimowiskach mniej liczny. Hibernuje zwykle w miejscach chłodnych i wilgotnych. Latem odławiany był masowo we wszystkich parkach krajobrazowych regionu, choć nie znaleźliśmy jak dotąd żadnej kryjówki letniej tego gatunku. Silnie związany z wodami, w ciągu lata żeruje m. in. nad stawami na Potoku Oliwskim (badania nad wybiórczością żerowisk, prowadzone przez członka naszego koła, Grzegorza Rymarzaka) i nad rzeką Redą w Wejherowie. W czasie żerowania zatacza koła nad wodą, co w połączeniu z białą barwą brzucha (widoczną w świetle latarki!) pozwala go łatwo zidentyfikować w locie.

Do nietoperzowego nawigatora

Myotis dasycneme - nocek łydkowłosy

Jest to rzadki gatunek, zanikający w całej Europie. Blisko spokrewniony z nockiem rudym, jest jednak znacznie większy. Latem łowiliśmy go kilkakrotnie w Parku Krajobrazowym Pojezierza Iławskiego, nad tamtejszymi kanałami i leśnymi rzeczkami; obserwowano go również w rezerwacie "Jezioro Drużno" koło Elbląga. W 2002 r. udało się odnaleźć miejsca rozrodu tego gatunku we Wdzydzkim Parku Krajobrazowym i jego sąsiedztwie. Żeruje nad wodami, nie zatacza jednak w locie kręgów jak swój mniejszy i pospolitszy kuzyn, natomiast wykonuje długie i szybkie przeloty po linii prostej. Chwytaliśmy go w sieci na jesieni, przy wylotach podziemnych korytarzy Twierdzy Wisłoujście w Gdańsku; obiekt ten jest również jego jedynym zimowiskiem w regionie. Nocek łydkowłosy umieszczony jest w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt (kategoria EN - zagrożony).

Do nietoperzowego nawigatora

Myotis mystacinus - nocek wąsatek

Bardzo rzadki, latem tylko raz odłowiony w sieci na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego. Na jesieni 2000 r. odłowiliśmy jednego osobnika w Twierdzy Wisłoujście, zaś dwa lata później potwierdziliśmy jego zimowanie w tym obiekcie.

Do nietoperzowego nawigatora

Myotis brandtii - nocek Brandta

Z wyglądu bardzo podobny do poprzedniego gatunku. Bardzo rzadki, znany tylko z jednego stwierdzenia wiosną 2003 r., kiedy to odnaleźliśmy jedną samicę w podziemiach Twierdzy Wisłoujście.

Do nietoperzowego nawigatora

Eptesicus nilssonii - mroczek pozłocisty

Jeden z najpiękniej ubarwionych (obok mroczka posrebrzanego) nietoperzy krajowych. Jest to gatunek tzw. borealno-górski, pochodzący z lasów syberyjskiej tajgi i preferujący zimny klimat, sięgając aż za Koło Podbiegunowe. Dlatego w Polsce liczny jest jedynie w północno-wschodniej części kraju i w górach. W okolicach Gdańska prawdopodobnie nie występują żadne populacje mroczka pozłocistego, zaś jedyny znaleziony okaz (dorosła samica w 2002 r. we Władysławowie) mógł być osobnikiem który przyleciał tam z innej części kraju (np. Pojezierza Mazurskiego).

Do nietoperzowego nawigatora

Eptesicus serotinus - mroczek późny

Gatunek pospolity, choć długo stwierdzany był wyłącznie za pomocą detektora ultradźwięków. Dopiero latem 1996 udało się odłowić mroczki późne w Kaszubskim Parku Krajobrazowym, dwa lata później w Puszczy Darżlubskiej, zaś w 1999 na Pojezierzu Iławskim. Nasłuchy detektorowe potwierdziły jednak jego występowanie we wszystkich badanych przez nas parkach krajobrazowych województwa pomorskiego. W Borach Tucholskich odkryliśmy kilka jego kolonii rozrodczych na strychach leśniczówek (największa około 170 osobników). W podziemnych kryjówkach zimowych stwierdzany bardzo rzadko, np. przyczółkach mostu w Czarlinie, w piwnicy starej kanonii we Fromborku czy zamku w Gniewie. Dla gatunku tego najważniejszymi miejscami hibernacji są bowiem strychy i ściany budynków, stąd wielokrotnie stwierdzaliśmy mroczki późne które... wleciały do mieszkania zimą (Nowy Port, Gdańsk-Oliwa), jesienią (Sopot) czy wiosną (Gdańsk-Śródmieście). Gatunek najsilniej związany z zabudowaniami (przez cały rok), stąd jeśli na strychu czy między oknami spotykamy dość sporego nietoperza o płowym futrze i czarnym pysku, to jest to najprawdopodobniej mroczek późny. Wbrew swej nazwie opuszcza kryjówkę bardzo wcześnie, o zmierzchu.

Do nietoperzowego nawigatora

Vespertilio murinus - mroczek posrebrzany

Do niedawna ten piękny i rzadki nietoperz (nazwa w pełni odzwierciedla ubarwienie futerka grzbietu !!) znany był w regionie gdańskim tylko z jednego stanowiska (Puck), gdzie pracownicy Zakładu Badania Ssaków PAN w Białowieży znaleźli jego szczątki w wypluwce sowy. W 1998 r. udało się go odłowić w sieci na terenie Puszczy Darżlubskiej. Wydarzenie to zapoczątkowało falę stwierdzeń mroczka posrebrzanego w regionie gdańskim. Obecnie znamy już 7 stanowisk tego nietoperza (w tym dwa na terenie Trójmiasta), odnaleźliśmy nawet liczną kolonię rozrodczą w domu mieszkalnym w Dolinie Dolnej Wisły. Mroczek posrebrzany jest umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt.

Do nietoperzowego nawigatora

Nyctalus noctula - borowiec wielki

Ten dorównujący wielkością nockowi dużemu, typowo leśny nietoperz, jest dość częsty na naszym obszarze. Odławialiśmy go w sieci na terenie wszystkich dotychczas badanych parków krajobrazowych, ponadto stwierdzany był w skrzynkach dla ptaków i nietoperzy na Mierzei Wiślanej. Wiele jego stanowisk stwierdzono dzięki obserwacjom detektorowym, głównie dzięki jego donośnemu sygnałowi echolokacyjnemu (niekiedy jest on słyszalny "gołym uchem" jako cykanie). W Puszczy Darżlubskiej, Dolinie Słupi i Wdzydzkim Parku Krajobrazowym obserwowano niekiedy dziesiątki osobników jednocześnie żerujących nad tamtejszymi polanami, stawami i starymi parkami. Borowiec wylatuje z kryjówki niekiedy jeszcze w świetle dziennym - wówczas widać jego charakterystyczną sylwetkę (długie wąskie skrzydła) i ruda barwę futra. W wielu rejonach Polski tworzy kolonie w dziuplach drzew (zarówno latem, jak i zimą), dlatego prosimy o wszelkie informacje na temat tego typu kryjówek nietoperzy. Dopiero w 2001 r. udało się nam stwierdzić zimowanie tego gatunku w regionie gdańskim - nie w dziupli jednak, ale... między szybami w oknie starej szkoły w Gdańsku-Oliwie. Obecnie regularnie hibernuje w blokach mieszkalnych wzniesionych z "wielkiej płyty" na terenie Trójmiasta - coraz silniejszy związek tego, niegdyś ściśle leśnego nietoperza z człowiekiem, obserwowany jest w całej Europie Środkowej. Podobnie jak mroczek późny, wybudzone borowce potrafią, wędrując przewodami wentylacyjnymi, odwiedzić ludzkie mieszkania, powodując konsternację dwunożnych i czworonożnych lokatorów.

Do nietoperzowego nawigatora

Nyctalus leisleri - borowiaczek

Borowiaczek, podobnie jak jego większy krewniak, jest silnie związany ze starymi lasami i dziuplastymi drzewami. Jest jednak znacznie rzadszy. Na terenach badanych przez nasze Koło jest rzadko spotykany. Karmiące samice borowiaczka odławialiśmy w Parku Krajobrazowym Pojezierza Iławskiego i Puszczy Darżlubskiej. Jak dotąd nie znamy żadnych kryjówek tego gatunku. Umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt (kategoria VU - narażony).

Do nietoperzowego nawigatora

Pipistrellus nathusii - karlik większy

Ponieważ region gdański leży na trasie jego migracji wzdłuż wybrzeży Bałtyku (prowadzącej aż do Holandii, Francji i Włoch), gatunek ten jest jednym z najpospolitszych nietoperzy omawianego obszaru. W borach Mierzei Wiślanej stanowi 95% wszystkich nietoperzy zasiedlających skrzynki dla nietoperzy i ptaków. Preferuje lasy szpilkowe, licznie występuje we wszystkich badanych parkach krajobrazowych i w Puszczy Darżlubskiej. Jego ekologią (w tym migracjami) i genetyką populacji zajmował się kol. Tomasz Jarzembowski, wieloletni członek naszego koła. Znaleziono dziesiątki kolonii letnich (rozrodczych) w budynkach i skrzynkach dla ptaków na Pojezierzu Iławskim, oraz we Wdzydzkim i Kaszubskim Parku Krajobrazowym (największa w regionie - ponad 700 osobników w domu jednorodzinnym w Miechucinie) a także na Półwyspie Helskim i w Nadleśnictwie Wejherowo. Często kolonie rozrodcze karlika większego pojawiają się w zupełnie nowych (2-3 letnich) domach mieszkalnych, kryjąc się między warstwami dachu. W 2003 r. stwierdziliśmy pierwszego zimującego osobnika tego gatunku w Polsce - w Bastionie Furta Wodna gdańskiej Twierdzy Wisłoujście. Nie są to typowe kryjówki zimowe karlika większego - w zachodniej Europie hibernuje on w ścianach budynków i (prawdopodobnie) w dziuplach drzew. W latach 30-tych XX wieku, Hans von Lüttschwager znalazł dwa osobniki na... kutrze rybackim między Gdynią a Helem.

Do nietoperzowego nawigatora

Pipistrellus pipistrellus - karlik malutki i Pipistrellus pygmaeus - karlik drobny

Gatunki podobne do karlika większego (najmniejsze nietoperze Europy), jednak rzadsze w naszym regionie. Do niedawna uznawano je za jeden gatunek, obecnie wiadomo, że są to dwa, bardzo podobne do siebie tzw. gatunki bliźniacze. Najłatwiej odróżnić je można w oparciu o sygnały echolokacyjne, zarejestrowane przez detektor ultradźwięków. Częstotliwość najlepszej słyszalności karlika malutkiego wynosi 45 kHz a karlika drobnego - 55 kHz. Obserwacje sprzed 2000 r. mogą odnosić się do obydwu nierozróżnianych wcześniej gatunków. W większości parków krajobrazowych odławiane w sieci, znaleziono też szereg kolonii rozrodczych. Wszędzie w regionie karlik drobny jest najrzadszym z trzech gatunków karlików, zaś na Pojezierzu i Pobrzeżu Kaszubskim karlik malutki ustępuje liczebnością karlikowi większemu. Wyjątek stanowi Park Krajobrazowy "Dolina Słupi", gdzie sytuacja ulega odwróceniu - karlik malutki latem jest najpospolitszym nietoperzem, zaś jego większy, wędrowny krewniak okazuje się bardzo rzadki. Również kolonie rozrodcze P. pipistrellus i P. pygmaeus pojawiają się w zupełnie nowych (2-3 letnich) domach mieszkalnych i letniskowych, kryjąc się między warstwami dachu. Oba karliki "malutkie" nie prowadzą dalekich wędrówek, są natomiast silnie związane z człowiekiem. Zimą stwierdzane od niedawna, w kolonii mopka w Czarlinie koło Tczewa oraz w zamku krzyżackim w Malborku (w obu wypadkach nie jest pewne, który z dwóch gatunków zimuje na tych stanowiskach). W ostatnich sezonach zimowych dostarczano nam też właściwe karliki malutkie, znajdowane przez lokatorów w mieszkaniach czy na klatkach schodowych w Wejherowie i Słupsku.

Do nietoperzowego nawigatora

Barbastella barbastellus - mopek

Charakterystyczny nietoperz o czarnym futerku i krótkich, zrośniętych nad czołem uszach. W lecie obserwowany wyłącznie w Parku Krajobrazowym Wzgórz Dylewskich, gdzie nad leśnym drogami odłowiono m.in. karmiącą samicę. Długo nieznany z północnej Polski. W 1993 odkryliśmy utrzymującą się do dziś kolonię zimową w Tczewie. W 1996 znaleziono drugą kolonię zimową we Fromborku, lecz jej liczebność w ostatnich latach znacznie spadła. Od tego czasu znaleziono kilka nowych stanowisk tego osobliwego i rzadkiego na Pomorzu nietoperza - m.in. regularnie notowany jest w kilku piwnicach Doliny Słupi oraz leśnych bunkrach koło Malborka. Nigdy nie stwierdzono go na terenie Trójmiasta. Jest gatunkiem wybierającym do hibernacji miejsca chłodne i znacznie suchsze niż nocki.

Do nietoperzowego nawigatora

Plecotus auritus - gacek brunatny

Ten sympatyczny, wielkouchy nietoperz stwierdzony był m.in. we wszystkich badanych przez nasze koło parkach krajobrazowych i w Puszczy Darzlubskiej, na tym ostatnim terenie znaleziono tez kilka kolonii rozrodczych. Odławiany w rezerwacie "Jezioro Drużno". Spotykany także w skrzynkach dla nietoperzy i ptaków na Mierzei Wiślanej i Pojezierzu Iławskim (kolonie rozrodcze, do 28 nietoperzy w 1 skrzynce !!), oraz w Gdańsku - Jelitkowie. Występuje na większości zimowisk. Na miejsca hibernacji wybiera często miejsca dosyć zimne i słabo izolowane od środowiska zewnętrznego - często są to małe piwnice pod domami mieszkalnymi lub piwniczki wolno stojące (ziemianki). W tego typu zimowiskach jest najliczniejszym nietoperzem, natomiast w dużych podziemiach jest tylko "dodatkiem" w ugrupowaniach innych gatunków. Ogólnie znany z wielu stanowisk, nigdzie nie jest jednak zbyt liczny. Jego niezwykle słaby sygnał echolokacyjny czyni tego nietoperza praktycznie niedostępnym obserwacjom detektorowym.

Do nietoperzowego nawigatora

Plecotus austriacus - gacek szary

Południowy gatunek, znacznie silniej związany z człowiekiem niż jego brunatny krewniak. Do niedawna niespotykany w ogóle na Pomorzu, a jego zasięg występowania ograniczony był do południowej i środkowej Polski. Jesienią 2005 roku znaleziono samicę gacka szarego na parkingu przy ul. Wałowej w Gdańsku. Zwierzątko, choć osłabione, okazało się być w dobrym zdrowiu, toteż po tygodniu wypuszczono je w bunkrze na terenie użytku ekologicznego "Oliwskie Nocki".

Do nietoperzowego nawigatora

Wersja do wydruku